موقعیت جغرافیایی
ورامین، مرکز شهرستان ورامین، در دشت حاصلخیز ورامین و در فاصلهٔ حدود ۴۰ کیلومتری جنوب شرق تهران واقع شده است. این شهر از نظر جغرافیایی بین طولهای ۵۱ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۴۰ دقیقه شرقی و عرضهای ۳۵ درجه و ۲۸ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۴۵ دقیقه شمالی قرار گرفته است.
اقلیم
ورامین با ارتفاع ۹۱۸ متر از سطح دریا و همسایگی با کویر مرکزی ایران، آبوهوایی خشک و نیمهبیابانی دارد. تابستانهایش گرم و سوزان تا ۴۵ درجه سانتیگراد میرسد و زمستانهایش سرد تا منفی ۱۰ درجه. بارش برف در این خطه کمیاب است و سالانه فقط یکی دو بار رخ میدهد.
نام
نام «ورامین» از سدهٔ سوم هجری به همین شکل ثبت شده، اما ریشهٔ آن همچنان در هالهای از ابهام است. برخی آن را برگرفته از «وَرام» به معنای چیزهای سهل و کموزن میدانند و برخی دیگر، از جمله جلالالدین کزازی، آن را تحریفشدهٔ «وهرام» (صورت پهلوی نام بهرام) به معنای «شهر بهرام» میدانند.
مردم
جمعیت
بر پایهٔ آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵، جمعیت ورامین ۲۲۵٬۶۲۸ نفر بوده است.
زبان
مردم بومی ورامین به فارسی سخن میگویند و لهجهٔ آنها با استفاده از پسوند «-ک» برای فعل سوم شخص مفرد در ماضی نقلی (مثلاً «رفتهک») شناخته میشود. در طول تاریخ، گروههایی با زبانهای لری، ترکی، کردی و عربی نیز به این منطقه کوچیدهاند.
دین
پیش از اسلام، وجود قلعههای گبری در منطقه نشان از رواج آیین زرتشت دارد. پس از اسلام، ورامین به یکی از کانونهای قدرتمند شیعیان تبدیل شد. حمدالله مستوفی در سدهٔ هشتم هجری، مردم ورامین را شیعهٔ دوازدهامامی معرفی میکند. همچنین گروهی از ساکنان روستای خورین به «علیاللهی» اعتقاد دارند.
تاریخچه
پیش از تاریخ
صادق ملک شهمیرزادی در کتاب «ایران در پیش از تاریخ»، قدیمیترین آثار زیست انسان در ورامین را مربوط به حدود ۶۰٬۰۰۰ تا ۴۵٬۰۰۰ سال پیش و متعلق به دوران «پارینه سنگی جدید» میداند.
پیش از اسلام
اطلاعات چندانی از ورامین در دوران پیش از اسلام در دست نیست، اما وجود قلعههای متعدد در پیرامون شهر نشان از آبادانی آن دارد. برخی منابع، ورامین و قلعهٔ چهارگوش ایرج را با «وارنا» که در اوستا از آن یاد شده، یکی دانستهاند.
پس از اسلام
در سال ۲۲ هجری، با فتح ری به دست مسلمانان، ورامین نیز به تصرف آنها درآمد. در این فتح، شخصی به نام «رامی» که با حاکم ری دشمنی داشت، با کارگزار عمر در روستای قوهه دیدار کرد و زمینهٔ فتح منطقه را فراهم آورد.
دورهٔ سلجوقی
در سالهای پایانی حکومت سلجوقیان، ورامین به شهری ثروتمند و پرنفوذ شیعی تبدیل شد. دو تن از سه وزیر پایانی این دوره از اهالی ورامین بودند و خاندان «رضیالدین» مدارس و مساجد متعددی در شهر ساختند.
حملهٔ مغول و پس از آن
پیش از یورش مغولان، ورامین یک کانون کشاورزی بود. پس از نابودی ری، مهاجرت مردم آن به ورامین باعث رشد چشمگیر شهر شد. در دورهٔ ایلخانان و سدهٔ هشتم، ورامین به اوج شکوه خود رسید و آثار تاریخی مهمی چون مسجد جامع، امامزاده یحیی و برج علاءالدوله در این دوره ساخته شدند. حمدالله مستوفی در نزهة القلوب از آبادانی و شیعهبودن مردم ورامین مینویسد.
دورهٔ صفویه، زندیه و قاجاریه
در دورهٔ صفویه، ورامین اگرچه به بزرگی گذشته نبود، اما همچنان آباد بود. شاه عباس یکم، شماری از عشایر را به خوار و ورامین کوچاند. در زمان حملهٔ افغانها، ورامین به تصرف آنها درآمد. در دورهٔ قاجار و با پایتختشدن تهران، رونق ورامین افزایش یافت. جهانگردان فرانسوی مانند ژان دیولافوا و هانری رنه دالمانی در سفرنامههای خود از دشتهای سرسبز و باغهای انبوه ورامین با حیرت یاد کردهاند.
پهلوی
در زمان رضاشاه، ورامین دوباره به یکی از کانونهای مهم کشاورزی ایران تبدیل شد و احداث کارخانههایی مانند کارخانهٔ قند بر اهمیت آن افزود. در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، مردم ورامین و پیشوا در اعتراض به دستگیری امام خمینی (ره) به سمت تهران حرکت کردند که با تیراندازی نیروهای نظامی مواجه و به شهادت چند تن انجامید.
آثار تاریخی
دورهٔ ایلخانان
عمدهٔ بناهای تاریخی شاخص ورامین مربوط به دورهٔ ایلخانان مغول است:
- مسجد جامع ورامین: این مسجد چهار ایوانی که ساخت آن در دورهٔ سلطان محمد خدابنده آغاز شد، نمونهای بینظیر از هنر آجرکاری، کاشیکاری و گچبری پس از اسلام در ایران است.
- برج آرامگاه علاءالدوله: این برج استوانهای با گنبد مخروطی، آرامگاه سید فخرالدین حسن علاءالدوله است و با ارتفاع ۱۷ متر، یکی از نمادهای شهر ورامین به شمار میرود.
- امامزاده یحیی: این بقعه در محلهٔ کهنه گل ورامین قرار دارد و قدمت آن به سال ۷۰۷ هجری قمری میرسد. گنبد آجری و کاشیهای فلزی آن از زیبایی خاصی برخوردارند.
سایر بناهای تاریخی
علاوه بر آثار فوق، مقابر امامزادگان حسین رضا، سکینهبانو، کوکبالدین و سید فتحالله از دیگر بناهای تاریخی ارزشمند ورامین هستند.
ترابری
ورامین از طریق جادههای متعدد به تهران و سایر شهرها متصل است. یک کمربندی به عرض ۴۵ متر و طول ۱۱ کیلومتر از میدان ولیعصر تا میدان بسیج امتداد دارد. همچنین این شهر از طریق جاده چرمشهر به آزادراه قم-گرمسار (بخشی از آزادراه حرم تا حرم) متصل میشود.
راهآهن و مترو
ایستگاه راهآهن ورامین در مسیر راهآهن تهران-مشهد قرار دارد. پروژهٔ اتصال متروی ورامین به متروی تهران نیز در دست اجراست.
صنعت
کارخانهٔ قند
کارخانهٔ قند ورامین، نخستین کارخانهٔ قند ایران و خاورمیانه است که در سال ۱۳۱۳ توسط نیکلای مارکف طراحی و ساخته شد. این بنا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
روغنکشی
این کارخانه در سال ۱۳۱۷ احداث شد و نخستین تولیدکنندهٔ روغن نباتی جامد در کشور به شمار میرود.
کشاورزی
ورامین یکی از قطبهای کشاورزی استان تهران است. مهمترین محصول آن طالبی است و پس از آن گوجهفرنگی، بادمجان، گندم، جو، انگور، انار و پسته سطح کشت بالایی دارند.
آموزش
دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین-پیشوا در سال ۱۳۶۴ تأسیس شد و با ۵ دانشکده و بیش از ۸۶ رشته در مقاطع کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد، ظرفیت پذیرش ۱۵٬۰۰۰ دانشجو را دارد.
فرهنگ و هنر
قالیبافی
قالی ورامین با طرح و نقشهٔ معروف «میناخانی» شهرتی جهانی دارد. این فرش پس از قالی بیجار، بالاترین استحکام را در میان فرشهای ایرانی دارد و از ابریشم در برخی نقوش آن استفاده میشود.
آشپزی
از غذاهای سنتی ورامین میتوان به شیشانداز، آش گوجه، تهچین و اشکنه اشاره کرد. شیرینیهای محلی نیز شامل نان کسمه، نان پنجرهای، یوخه، توتک و میانپر هستند.
سینما
سینما قدس ورامین در سال ۱۳۴۷ تأسیس شد.
در ادبیات
صادق هدایت در داستانهای «سگ ولگرد» و «شبهای ورامین» از مجموعهٔ «سایه روشن»، فضای کویری و معماری تاریخی ورامین را به زیبایی توصیف کرده است.
ورزش
باشگاه والیبال شهرداری ورامین از تیمهای مطرح لیگ برتر والیبال ایران است. این تیم در سال ۱۳۹۳ قهرمان آسیا شد و با حضور در جام باشگاههای جهان به مقام پنجمی رسید. مصطفی کارخانه (مربی اسبق تیم ملی) و احسنالله شیرکوند (بهترین لیبروی آسیا) از نامآورترین چهرههای والیبال ورامین هستند.