نام
درباره ریشه نام پاسارگاد نظریههای گوناگونی وجود دارد. برخی آن را تغییر یافته «پارسه گراد» به معنای «شهر پارس» میدانند. «گراد» و «گورد» در زبان فارسی باستان به معنای شهر است. همچنین هلوک، پژوهشگر نامدار، احتمال داده که نام ایلامی این محل در اصل «بدرکاتا» بوده باشد.
موقعیت
پاسارگاد در دشتی بلند و کوهستانی با ارتفاع ۱۹۰۰ متر از سطح دریا واقع شده است. میانگین ارتفاع دشت ۱۸۵۰ متر و وسعت آن حدود ۱۹۰ کیلومتر مربع است. اقلیم منطقه نیمهخشک و کوهستانی است؛ تابستانهایی معتدل و زمستانهایی نسبتاً سرد دارد. پربارانترین ماهها آذر، دی و بهمن و کمبارانترین آنها خرداد، تیر و شهریور هستند. میانگین بارندگی سالانه ۳۴۸ میلیمتر و میانگین دمای منطقه ۱۲.۵ درجه سانتیگراد است. جهت وزش باد از جنوب غربی به شمال شرقی بوده و تبادل هوای سرد و گرم از طریق تنگ بلاغی در جنوب غربی منطقه صورت میگیرد.
قدمت منطقه بر اساس پژوهشهای باستانشناسی به دوره میانی پارینه سنگی میرسد، اما شاخصترین دوره فرهنگی آن، دوره هخامنشی است. در دوره اسلامی، این مکان به «مشهد امالنبی» یا «مشهد مادر سلیمان» معروف شد و بناهایش را به سلیمان نبی نسبت میدادند.
بنیانگذار
مورخان یونانی و رومی بر این باورند که پاسارگاد ساخته و پرداخته کوروش بزرگ بوده است. دلایل متعددی این نظریه را تأیید میکند:
- آرامگاه کوروش و کاخهای دروازه، اختصاصی و بارعام از نظر طراحی و نماپردازی ارتباط تنگاتنگی دارند و نشان میدهند که طراح همه آنها یک نفر بوده است.
- کتیبههای سه زبانه (ایلامی، پارسی باستان و اکدی) بر درگاههای کاخها به نام کوروش اشاره دارند.
- شیوه معماری و سنگتراشی پاسارگاد، که از سنتهای کشورهای مختلف گرفته شده، حالتی آزمایشی و اولیه دارد و نشاندهنده قدمتی کوتاهتر نسبت به معماری تخت جمشید است.
پیشینه
سرزمین پارس، زادگاه هخامنشیان، شاهد ظهور یکی از بزرگترین امپراتوریهای جهان باستان بود. کوروش دوم در سال ۵۵۰ پیش از میلاد بر مادها پیروز شد و پاسارگاد را به پایتختی برگزید. این پیروزی، فتوحات دیگری چون چیرگی بر لیدی، بابل و مصر را به دنبال داشت. کوروش در عهد عتیق به عنوان آزادیدهنده بابل و بازگرداننده یهودیان از تبعید یاد شده است.
در ۷۰ کیلومتری جنوب پاسارگاد، داریوش بزرگ پایتخت نمادین خود، پارسه (تخت جمشید) را بنا نهاد. پاسارگاد تا شکست هخامنشیان به دست اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، یک مرکز مهم سلسلهای باقی ماند. در دورههای پسین، از تل تخت بهعنوان دژ استفاده میشد و کاخها رها شدند. از سده هفتم به بعد، آرامگاه کوروش به «آرامگاه مادر سلیمان» معروف و به مکان زیارتی تبدیل شد.
ویژگیها
شهر باستانی پاسارگاد نخستین پایتخت هخامنشیان در قلب استان فارس و در دشت رود پلوار قرار دارد. محوطه اصلی به وسعت ۱۶۰ هکتار (حدوداً ۲.۷×۰.۸ کیلومتر) توسط منطقهای طبیعی به مساحت ۷۱۲۷ هکتار احاطه شده است. در ساخت بناها از چهار نوع مصالح اصلی استفاده شده: سنگ، آجر، خشت خام و چوب. سنگهای سفید مرمرین از کوه سیوند و سنگهای سیاه از کوه تنگ سیاه و تنگ بلاغی آورده میشدند.
آثار
آرامگاه کوروش
برجستهترین بخش مجموعه، آرامگاه کوروش بزرگ است که پیشتر به «مشهد مادر سلیمان» معروف بود. این بنا نزدیک ۵۳۰ تا ۵۴۰ پیش از میلاد از سنگ آهکی سفید ساخته شده و چون گوهری در میان دشت خودنمایی میکند. بنای آرامگاه دو بخش دارد:
- پایه بنا (۱۳.۳۵×۱۲.۳۰ متر) از شش لایه پلکانی ساخته شده است. بلندای کلی بنا حدود ۱۱ متر است.
- اتاقک آرامگاه در بالاترین نقطه با سقف شیروانی و ورودی کوچکی در غرب قرار دارد.
در دوره اتابکان و آل بویه، با استفاده از ستونهای کاخهای باستانی، مسجدی به نام «مسجد اتابکی» در گرد آن ساخته شد. در دهه ۱۹۷۰، بقایای مسجد پاکسازی و تکههای تاریخی به جای اصلی بازگردانده شدند.
بر دیواره آرامگاه نوشتهای به این مضمون وجود داشته: «ای انسان، هر که هستی و از هر کجا که بیایی... منم کوروش، پادشاه هخامنشی که این امپراتوری گسترده را برای پارسیان به یادگار گذاشتهام... بر گور من رشک مبر...»
آرامگاه کمبوجیه (زندان سلیمان)
این بنا که به «زندان سلیمان» معروف است، برج سنگی بلندی در حاشیه شمالی محوطه کاخهاست. ارتفاع کلی بنا ۱۴.۰۹ متر بوده و شامل یک برج مربع با پیشنشستگی در چهار گوشه و سه ردیف پنجره کاذب است. پژوهشگران درباره کاربرد آن اختلاف نظر دارند؛ برخی آن را آرامگاه کمبوجیه (پدر کوروش) و برخی آرامگاه کاساندانه (همسر کوروش) میدانند. این بنا به کعبه زرتشت در نقش رستم شباهت دارد اما قدیمیتر و مستحکمتر است.
مسجد پاسارگاد
این مسجد در سال ۶۰۲ هجری شمسی در دوران اتابکان فارس و به دستور اتابک سعدبن زنگی در اطراف مزار کوروش ساخته شد. از قدیمیترین مساجد ایران بود که بقایای آن تا پیش از جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی در سال ۱۳۵۰ باقی بود. متأسفانه در آن سال، بقایای مسجد شامل ستونهای سنگی و کتیبههای قرآنی به محل دیگری منتقل شد.
استحکامات دفاعی تل تخت
سکوی عظیم تل تخت با وسعت حدود ۸۰۰۰ متر مربع در انتهای شمالی پاسارگاد قرار دارد. این سازه معماری چهار دوره را شامل میشود:
- ساختار اول (سنگی): با استفاده از قالبهای بزرگ سنگی و شیوه اتصال آناتیروسیس بنا شده است. نقشه سکو متوازیالأضلاع با ابعاد ۹۸×۷۹ متر و ارتفاع ۱۵ متر است.
- ساختار دوم: در دوران داریوش بزرگ با آجرهای خشتی ساخته شد.
سنگنگاره انسان بالدار
سالمترین و زیباترین نقش برجای مانده در پاسارگاد، تصویر مردی با ریش انبوه، ردای بلند و تاجی بر سر است که چهار بال او را دربر گرفتهاند. این نقش ترکیبی از هنر و فرهنگ ملل مختلف است: تاج مصری، لباس ایلامی و بالهای آشوری. بالای نقش تا سال ۱۲۴۳ خورشیدی، کتیبه میخی سه زبانه با مضمون «من کوروش شاه هخامنشی ام» وجود داشت.
پل
در فاصله ۱۵۰ متری غرب کاخ دروازه، پلی با شکل تقریباً مربع به پهنای ۱۵.۹۵ متر قرار دارد. این پل احتمالاً ورودی ساده برای گذر میان کاخها در اواخر دوره هخامنشی بوده است.
آبنماهای باغ شاهی
باغ شاهی پاسارگاد که با نام «پردیس کوروش» معروف است، الگوی اولیه باغسازی ایرانی به شمار میآید. این باغ با سیستم گردش آب در جویهای سنگی آبیاری میشده است. نزدیک به ۱۱۰۰ متر از آبنماها کاوش و از زیر خاک بیرون آورده شدهاند.
کاخ بارعام
کاخ بارعام با وسعت ۲۴۷۲ متر مربع، شامل تالار گسترده مرکزی با هشت ستون و چهار ایوان در چهار سمت است. ارتفاع تالار چند متر از سقف ایوانها بالاتر بوده و تنها یک ستون آن پابرجاست. بر جرز جنوبی، یکی از کهنترین سنگنبشتههای میخی با متن «من کوروش شاه هخامنشی ام» حک شده است.
کاخ دروازه
کاخ دروازه با وسعت ۷۲۶ متر مربع در شرق مجموعه واقع شده است. تالار آن ۶۸۶ متر مربع وسعت دارد و سقف آن را هشت ستون سنگی به ارتفاع تقریبی ۱۶ متر نگاه میداشتهاند. تنها سنگنگاره تقریباً سالم پاسارگاد (نقش انسان بالدار) بر جرز درگاه شمالی این کاخ قرار دارد.
محوطه مقدس
در فاصله ۱۲۰۰ متری شمال غرب مجموعه، محوطهای باستانی شامل دو سکوی سنگی سفید و یک تپه مستطیل شکل پلهای وجود دارد. این سکوها در دوره کوروش به عنوان آتشدان برای اجرای مراسم آیینی ساخته شدهاند.
تنگ بلاغی
درهای سرسبز و زیبا حد فاصل دشت پاسارگاد و دشت سعادتشهر که دارای رودخانه دائمی است. این تنگه از دوره پارینه سنگی میانی تا دوره اسلامی مسکونی بوده و آثار ارزشمندی از دورههای مختلف در آن شناسایی شده است.
کاروانسرای مظفری
در نزدیکی آرامگاه کوروش، سازهای با حیاطی به وسعت ۲۰۸ متر مربع قرار دارد که در دوره آل مظفر (۷۴۳ تا ۷۹۵ هجری شمسی) به دستور شاه شجاع مظفری ساخته شده است. این بنا با سنگهای سفید ربودهشده از کاخهای پاسارگاد ساخته شده و برخی آن را مدرسه و برخی کاروانسرا میدانند.
ثبت جهانی
مجموعه پاسارگاد در سال ۱۳۸۳ خورشیدی بر اساس معیارهای فرهنگی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شد. این ثبت به دلیل ارزشهای تاریخی، معماری و فرهنگی بینظیر این مجموعه صورت گرفت.