ملایر؛ نگین زاگرس، شهر جهانی انگور و مبل

نام

اگرچه شهر کنونی ملایر شهری نسبتاً نوبنیاد است، اما نام آن ریشه‌ای کهن دارد. بر روی مهرهایی از دوره ساسانی و در متون قرن ششم هجری، نام ملایر دیده شده است. در آن دوران، منطقه وسیعی از جنوب کوه‌های الوند تا شمال لرستان و از شرق در دامنه کوه‌های راسوند تا حوالی کرمانشاه در غرب، به این نام خوانده می‌شده است. با این حال، به دلیل موقعیت نه‌چندان مناسب برای تشکیل یک مرکز شهری معتبر و همجواری با شهرهای بزرگی چون همدان، نهاوند و بروجرد، ملایر تا سده‌های اخیر فاقد مرکزیت بوده است. ظهور دوباره نام ملایر را می‌توان بعد از ویرانی شهر کرج ابودلف در سده پنجم هجری و سپس در دوره ایلخانیان مشاهده کرد. درباره ریشه‌شناسی نام ملایر دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد.

تاریخ

پیش از اسلام

پژوهش‌های باستان‌شناسی در تپه پری ملایر نشان می‌دهد که دشت ملایر در آغاز دوره تاریخی، میزبان تمدنی کهن بوده است. در دوره ایلام قدیم، این منطقه دارای حکومت مستقل محلی بوده و با همسایگان خود روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی گسترده‌ای داشته است. نزدیکی این منطقه به مقر حکومت سلسله دوم ایلام، ارتباط نزدیک آن را با پادشاهی سیماشکی (احتمالاً خرم‌آباد امروزی) محتمل می‌سازد.

کهن‌ترین سندی که در آن به صراحت نام ملایر برده شده، سکه‌های دوران ساسانی است که نام «Malayir» بر روی آن دیده می‌شود. ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی پایتخت آن زمان بوده است. یکی از مهم‌ترین رویدادهای این دوره، پناه گرفتن یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی، در قلعه‌ای در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر است. این کوه هنوز به «کوه یزدگرد» معروف است و آثار قلعه‌ای مخروبه بر آن باقی مانده است.

مردم ملایر در برابر حمله اعراب دلیرانه مقاومت کردند. ابن‌شادی در کتاب «مجمل التواریخ و القصص» ضمن شرح جنگ نهاوند، از شهدای عرب و صحابه یاد می‌کند که در اطراف «خوابق» و ملایر به شهادت رسیده‌اند.

پس از اسلام

شهر ملایر در زمان افشار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. پس از مرگ نادرشاه، کریم خان زند ابتدا ملایر را تصرف کرد و سپس نهاوند و تویسرکان را فتح نمود. او حتی به طور موقت ملایر را پایتخت و مقر فرماندهی خود قرار داد و سپس پایتخت را به شیراز برد.

هسته اولیه شهر ملایر، قلعه بهرام چوبین، دژ معروف سردار نامی خسروپرویز ساسانی بوده است. این قلعه در خیابان وفایی ملایر واقع شده و اگرچه امروزه در زیر خیابان‌ها و خانه‌ها مدفون شده، اما در سال ۱۳۵۶ حفاری‌هایی توسط دیوید استروناخ در این نقطه انجام شده است. پس از ورود ایل زند به ملایر، در کنار قلعه چوبین، قلعه‌ای دیگر ساختند که به «قلعه زندیه» معروف شد.

محله‌های قدیم ملایر

علیرضا گودرزی در کتاب «دانشنامه ملایر» محله‌های قدیمی این شهر را به تفصیل معرفی کرده است:

• محله زندیه: بنیاد این محله در سال ۱۲۹۸ خورشیدی نهاده شد و مردمانی از قاعده هرم قومی زند در آن ساکن بودند.
• محله فراهانی‌ها: مردمانی پیشه‌ور و اهل علم که از فراهان به این منطقه کوچ کردند و اغلب به دلیل حمایت از امیرکبیر تبعید شده بودند.
• محله زوارآباد: معروف به زورآباد، محل سکونت طبقات مرفه و دارای مسجدی با سبک معماری زندیه و صفویه.
• محله باغ شاه (عارف): محل سکونت قصاب‌ها، کارگرها و کبوتربازها.
• محله فرح آباد: دارای عمارت‌های بزرگ و بی‌همتا و محل موزه ملایر.
• محله دراویش، سرچشمه، امامی‌ها، دولت‌آباد نو، سوخته زار، کیقبادی، دولت‌آباد کهنه و مفدآباد از دیگر محله‌های قدیمی و نام‌آشنای ملایر هستند.

دوره قاجار؛ تأسیس شهر

شهر امروزی ملایر در سال ۱۲۲۴ هجری قمری به دستور فتحعلی‌شاه قاجار و توسط فرزندش محمدعلی میرزا دولتشاه بنا نهاده شد. این شهر ابتدا «دولت‌آباد» نام گرفت و مرکز ولایت ثلاث (ملایر، نهاوند و تویسرکان) شد. توسعه شهر به شیخ‌علی میرزا (شیخ‌الملوک) سپرده شد که در رقابت با برادرش، رونق ملایر را با احداث مدرسه، حمام و کاروانسرا آغاز کرد.

در آن دوران، چهار دروازه در ورودی شهر و برج‌های متعددی ساخته شد که تصویری از دولت‌آباد اولیه را در ذهن ترسیم می‌کنند. بزرگ‌ترین قصر به نام «قصر آیین» در محل فعلی هلال احمر ساخته شد و محله‌های مختلفی مانند زورآباد، فراهانی، دولت‌آباد و زندیه شکل گرفتند.

جغرافیا

ملایر شهری کوهستانی در میان رشته کوه زاگرس است. بافت اصلی شهر در جلگه‌ای مسطح ساخته شده و آب و هوایی معتدل کوهستانی با زمستان‌های سرد و پربرف و تابستان‌های معتدل دارد. از دیدگاه زمین‌شناسی، ملایر در زون سنندج-سیرجان قرار دارد و کمربند ملایر-اصفهان به عنوان یکی از مهم‌ترین گستره‌های معدنی سرب و روی ایران معرفی شده است. این شهر در ۴۸ درجه و ۴۹ دقیقه طول شرقی و ۳۴ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۷۲۵ متر است.

مردم‌شناسی

جمعیت

بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر ملایر ۱۷۰٬۲۳۷ نفر (۵۲٬۶۹۷ خانوار) بوده است.

مردم

ملایر به دلیل موقعیت جغرافیایی خود از دیرباز میزبان اقوام گوناگون بوده است. مردم این شهر از اقوام لر، لک، فارس، ترک و کرد تشکیل شده‌اند. در کتاب «قاموس المعارف» نوشته مدرس تبریزی، ملایر بلوکی از عراق عجم با ۳۰۰ روستا توصیف شده که مردمان آن فارس، ترک، کرد و لر هستند. سیف‌الدوله قاجار نیز در سفرنامه خود ذکر می‌کند که مردم ملایر اکثراً از طوایف لر هستند.

گویش

گویش ملایری، که در کنار گویش نهاوندی و بروجردی در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار می‌گیرد، ترکیبی از فارسی و لری است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی این گویش را بیشتر فارسی و اندکی لری می‌داند که به لحاظ اشتراک برخی ویژگی‌ها، تلفیقی از لهجه همدانی و زبان لری است. برخی زبان‌شناسان معتقدند این گویش به پارسی میانه نزدیک است. در اطلس زبان‌های ایران، گونه‌های زبانی ملایر شامل لری شمالی، فارسی معیار و لکی معرفی شده است.

دین

دین بیشتر مردم ملایر اسلام و مذهب آنان شیعه دوازده امامی است. در گذشته شمار زیادی از یهودیان در ملایر زندگی می‌کردند که پس از انقلاب اسلامی بیشتر آن‌ها به اسرائیل مهاجرت کردند. همچنین کلیساهای ارامنه در ملایر وجود داشته که امروزه تنها ویرانه‌هایی از آن‌ها باقی مانده است.

ترابری

پایانه مسافربری

ملایر دارای سه پایانه مسافربری است:

• پایانه بزرگ ملایر در میدان استقلال با مساحت ۲۱۰ هزار مترمربع، سرویس‌دهی به تمام نقاط کشور
• پایانه غرب (ترمینال همدان) در بلوار بهشتی با جابجایی روزانه ۷۰۰۰ مسافر به شهرهای همدان، تویسرکان و سنندج
• پایانه جنوب غرب در بلوار انقلاب با سرویس‌دهی به خرم‌آباد، کرمانشاه، نهاوند، بروجرد و سامن

راه‌آهن

راه‌آهن غرب کشور که حلقه اتصال شرق به غرب است، از ایستگاه سمنگان در اراک آغاز می‌شود و به بندر لاذقیه در دریای مدیترانه می‌رسد. قطعه اراک-ملایر این راه‌آهن در سال ۱۳۹۱ تکمیل و بهره‌برداری شد.

فرودگاه ولی عصر

فرودگاه ولی عصر ملایر در دست ساخت است و هدف از احداث آن خدمات‌دهی به شهروندان ملایر، نهاوند و بروجرد است.

آموزش

مراکز آموزش عالی

ملایر با ۱۲ مرکز آموزش عالی و ۲۰ هزار دانشجو، یکی از قطب‌های آموزشی استان همدان محسوب می‌شود.

حوزه علمیه

مدرسه علمیه شیخ‌الملوک در سال ۱۲۳۶ هجری قمری در ملایر ایجاد شد. پس از آن، ملا احمد خراسانی و سپس آشیخ شهاب‌الدین مصطفوی مدیریت حوزه علمیه ملایر را بر عهده گرفتند.

موزه‌ها

موزه مردم‌شناسی ملایر در خانه تاریخی مرتضی خان لطفعلیان واقع شده که قدمت آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. این بنا با ۱۳۰۰ متر زیربنا در زمینی به وسعت ۴۵۰۰ متر، دارای اندرونی، بیرونی، حسینیه و اصطبل است و امروزه به عنوان موزه مردم‌شناسی شهر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

فرهنگ

سینما

سینما بهمن (نام قدیمی کوروش) ملایر، مجهزترین سینما در غرب ایران است. این سینما با ظرفیت ۶۰۰ نفر آغاز به کار کرد و پس از انقلاب اسلامی با ظرفیت ۵۴۳ نفر بازگشایی شد.

موسیقی

پیشینه موسیقی در ملایر به یکصد سال پیش می‌رسد. از چهره‌های سرشناس موسیقی این شهر می‌توان به سیف‌الدوله، لطیف فرحی، یدالله نیستانی و ماشاالله زندیان اشاره کرد. از سال ۱۳۷۶، شاخه‌ای از انجمن موسیقی ایران در ملایر فعال است.

کتابخانه‌ها و نشریه‌ها

صنعت چاپ در دهه ۱۳۲۰ در ملایر ایجاد شد و این شهر در کنار تهران، تبریز و اصفهان از پیشگامان صنعت چاپ در ایران است. نخستین روزنامه ملایر، «سهیل» در سال ۱۳۰۱ خورشیدی منتشر شد.

رادیو

رادیو ملایر در ۲۲ بهمن ۱۳۹۶ به صورت آزمایشی با کادری محلی آغاز به کار کرد.

ورزش

ورزشکاران ملایری تاکنون موفق به دریافت مدال‌های جهانی در رشته‌های مختلف شده‌اند. ملایر زادگاه دکتر محمود گودرزی (وزیر ورزش و جوانان دولت یازدهم) و کیومرث هاشمی (رئیس کمیته ملی المپیک) است.

جاذبه‌ها

پارک سیفیه

یکی از قدیمی‌ترین بوستان‌های طبیعی غرب کشور، بوستان سیفیه ملایر است که در شمال شرقی شهر و در دامنه کوه گرمه قرار دارد. این باغ ۱۰ هکتاری در سال ۱۳۰۴ توسط سیف‌الدوله، نوه فتحعلی‌شاه قاجار احداث شد.

مینی ورلد ملایر

اولین مینی ورلد خاورمیانه و چهارمین مینی ورلد جهان در شهر ملایر ساخته می‌شود. در این پروژه، ۱۳۸ اثر تاریخی ملی و جهانی در مقیاس یک دهم ساخته می‌شود که ۱۵ اثر از آن‌ها از آثار تاریخی جهان هستند. برج ایفل، اهرام ثلاثه، تاج محل، تخت جمشید، حافظیه و برج آزادی از جمله این آثار هستند.

بام ملایر

بام ملایر با وسعت ۴۶۰ هکتار در قسمت شرقی شهر، یکی از مکان‌های دیدنی ملایر است. این مجموعه بزرگ تفریحی و توریستی شامل شهربازی، رستوران، هتل، تله کابین، پیست پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، زمین‌های ورزشی و آبشار مصنوعی است.

دریاچه کوثر

دریاچه کوثر ملایر یک دریاچه مصنوعی با مساحت تقریبی ۲ هکتار است.

یخچال میرفتاح

یک بنای گنبدی از دوره قاجار با ارتفاع ۱۲ متر که با مصالح آجر و سنگ ساخته شده است.

ره‌آورد

سوغات ملایر شامل کشمش، شیره انگور، باسلوق، مبل، منبت و عسل است. شیره ملایر پیشینه‌ای کهن دارد و نظامی گنجوی و قزوینی از آن به عنوان بهترین شیره روی زمین یاد کرده‌اند. تاورنیه، گردشگر فرانسوی، از پسته ملایر به عنوان محصول برتر ایران یاد می‌کند و مقدسی فلسطینی نیز از زعفران ملایر نام برده است.

صنایع و صنایع دستی

ملایر با ۲۶۸ واحد صنعتی فعال و شهرک‌های صنعتی شوشاب، سهند و منطقه ویژه اقتصادی سامن، یکی از قطب‌های صنعتی استان است. اما مهم‌ترین صنعت دستی ملایر، مبل و منبت است. ۶۳ درصد مبل و منبت کشور در شهرستان ملایر تولید می‌شود و این شهرستان رتبه اول کشور را در این زمینه داراست. مرواربافی (سبدبافی) نیز از دیگر صنایع دستی چشمگیر ملایر است که پس از سفال لالجین، رتبه دوم صادرات صنایع دستی استان همدان را به خود اختصاص داده است.

ساختار شهری

شهرداری ملایر در سال ۱۳۰۳ با نام «فوائد عامه» شروع به کار کرد. هم‌اکنون شهر ملایر دارای دو منطقه شهری است و سه روستای نامیله، ازنا و حاجی‌آباد به محدوده شهری پیوسته‌اند. کل فضای سبز شهرستان ملایر ۳ میلیون و ۱۱۴ هزار متر مربع و سرانه فضای سبز ۱۹٫۶ متر مربع برای هر نفر است.

سلامت و بهداشت

نخستین بیمارستان ملایر با ۲۵ تخت در سال ۱۳۰۵ توسط سیف‌الدوله ساخته شد. امروزه بیمارستان‌های فخریه، امام حسین، مهر، دکتر غرضی و مرکز جراحی لقمان در ملایر فعال هستند.