نام
نام آستارا همواره همچون یک معما، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. تفسیرهای متفاوتی از ریشههای لغوی و معنای آن وجود دارد:
- برخی آن را برگرفته از واژه اوستایی «ایستار» به معنای ایزدبانوی عشق و شادی میدانند که بعدها به نام شهرها و بنادر تبدیل شده است. بر اساس این نظریه، نام شهرهای «آستراخان» و «استارباد» (گرگان امروزی) همریشه با آستارا هستند.
- گروهی دیگر معنای «گستره آب» را برای آن متصور هستند.
- برخی پژوهشگران نیز با بررسی گویش محلی، تلفظ «اُستوراو» را در زبان تالشی معتبر دانسته و آن را به معنای «محل پایین آمدن و فرود آمدن» یا «جایی که آب آرام میگیرد» تفسیر میکنند.
پیشینه
قدیمیترین سندی که از آستارا یاد کرده، کتاب «حدود العالم» (تألیف ۳۷۲ هجری قمری) است که در آن از شهری به نام «استراب» نام برده شده. در طول تاریخ، این شهر با نامهای گوناگونی مانند «آستاره»، «اصطاراب»، «آستاراباد» و «آستره» در کتب تاریخی ثبت شده است.
تاریخ
دوران میانه
آستارا در دوره صفویه نقشی کلیدی در به قدرت رسیدن شاه اسماعیل اول ایفا کرد. هرچند در زمان شاه عباس به دلیل قیام حمزهخان مورد خشم قرار گرفت، اما در دوره شاه صفی دوباره به اوج اعتبار خود بازگشت. این شهر در ابتدای حکومت خانات تالش، مرکز حکومت آنان بود و بعدها این مرکزیت به لنکران منتقل شد.
دوران معاصر
یکی از مهمترین وقایع تاریخ آستارا، تقسیم آن به دو بخش ایران و روسیه بر اساس عهدنامه ترکمانچای در سال ۱۸۲۸ میلادی بود. رود آستاراچای به عنوان مرز دو کشور تعیین شد و این شهر به دو نیم تقسیم گردید. در جریان غائله آذربایجان (۱۳۲۴)، این شهر به تصرف فرقه دموکرات درآمد، اما پس از درگیریهای سنگین، نیروهای ارتش ایران در ۲۶ آذر ۱۳۲۵ موفق به آزادسازی آن شدند.
جغرافیا
وضعیت
آستارا در شمال غربی استان گیلان و در فاصله ۷۰ کیلومتری از اردبیل و ۱۸۰ کیلومتری از رشت واقع شده است. جالب است بدانید که این شهر ابتدا بخشی از استان آذربایجان شرقی بود و در سال ۱۳۳۹ به استان گیلان ملحق شد. هسته اولیه شهر در گذشته روستایی به نام «دهنهکنار» بوده که از دوره قاجاریه گسترش یافت.
معماری و بافت شهری
آستارا در گذشته به «شهر بامهای سفالین» معروف بود. سقفهای سفالی که در تابستان عایق گرما و در زمستان بادشکن بودند، از ویژگیهای بارز معماری این شهر به شمار میرفتند. متأسفانه امروزه دیگر از کارگاههای تولید سفال سقف خبری نیست.
بخشها
شهر آستارا در گذشته به سه بخش تقسیم میشد:
- تلهسیفی: شامل محلات الکچیها، عصبلیها، تالشها و چروونها (مهاجران قفقاز) که سقف خانههایشان از گالی بود.
- آستارای میانی: وسیعترین بخش شهر که محل سکونت تاجران، تحصیلکردهها و طبقه مرفه بود و سقف خانهها از سفال قرمز ساخته شده بود.
- آستارای بالایی: این بخش پس از عهدنامه گلستان به روسیه واگذار شد و امروزه در خاک جمهوری آذربایجان قرار دارد.
اقلیم
آستارا به دلیل نزدیکی به دره حیران و دارا بودن اقلیم کوهستانی، هوایی خنکتر از دیگر مناطق جلگهای گیلان دارد. میانگین دمای سالانه آن ۱۵٫۴ درجه سانتیگراد و میانگین بارش سالانه ۱۳۴۵ میلیمتر است که آن را به یکی از نقاط پربارش کشور تبدیل کرده است.
مردم
جمعیت
بر اساس آخرین سرشماری (سال ۱۳۹۵)، شهرستان آستارا دارای ۹۱٬۲۵۷ نفر جمعیت و ۲۸٬۷۴۲ خانوار است. جمعیت خود شهر آستارا نیز ۵۱٬۵۷۹ نفر برآورد شده است.
زبان
اکثر مردم آستارا به زبان ترکی آذربایجانی صحبت میکنند، اما شماری از مردم نیز به زبان تالشی سخن میگویند. جالب است بدانید که زبان اصلی و اکثریت مردم در گذشته تالشی بوده و به مرور زمان و با توجه به مهاجرتها، این تغییر زبانی رخ داده است.
دین
اکثریت مردم آستارا مسلمان شیعه مذهب هستند و اقلیتی نیز پیرو مذهب سنی شافعی میباشند. آیین «طشتگذاری» از مهمترین و ریشهدارترین سنتهای مذهبی این منطقه است.
گردشگری
آستارا با داشتن جاذبههای گردشگری متعدد در تمام فصول سال، میزبان میلیونها مسافر است. سالانه حدود شش میلیون گردشگر ایرانی و بیش از ۸۰۰ هزار گردشگر خارجی (عمدتاً از حوزه قفقاز) از این شهر دیدن میکنند.
اماکن گردشگری
- منطقه نمونه گردشگری حیران: یکی از زیباترین مناطق کوهستانی ایران با چشماندازهای خیرهکننده
- ساحل صدف و طرح شناگاه سفیر امید: برای تفریحات ساحلی
- تالاب استیل: زیستگاه پرندگان مهاجر و محلی بکر برای طبیعتگردی
- پناهگاه حیات وحش لوندویل
- چشمه آبگرم کوته کومه و علی داشی
اماکن تاریخی
قدیمیترین بنای منطقه متعلق به دوره ایلخانی است و تعدادی از آثار دوره صفویه و قاجاریه نیز در این منطقه یافت میشود. بیشتر این آثار شامل آرامگاههای قدیمی و زیارتگاههایی هستند که در دامنه کوهها و جنگلها واقع شدهاند.
هتل
آستارا با دارا بودن ۱۳ هتل، ۹ هتل آپارتمان، ۷ مهمانپذیر و ۷۰۰ مسافرکاشانه، از نظر اقامت مسافر در سطح استان گیلان رتبه نخست را دارد.
اقتصاد
آستارا از نظر اقتصادی با هیچیک از شهرستانهای همتراز خود قابل مقایسه نیست. وجود نقطه صفر مرزی با جمهوری آذربایجان و دارا بودن مرز آبی و خاکی، این شهر را به یکی از قطبهای اقتصادی شمال کشور تبدیل کرده است.
گمرک
گمرک آستارا با بیش از ۲۰۰ سال سابقه، یکی از قدیمیترین گمرکات کشور است. این گمرک رتبه نخست صادرات و بزرگترین گمرک زمینی شمال کشور را به خود اختصاص داده و از نظر تردد در کل کشور رتبه سوم را دارد. سالانه بیش از یک میلیون نفر از اتباع کشورهای مختلف از این گمرک تردد میکنند.
منطقه ویژه اقتصادی
منطقه ویژه اقتصادی بندر آستارا با ۶۱ هکتار وسعت و با گرایشهای بندری، دریایی، صنایع و لجستیکی در سال ۱۳۹۳ به تصویب هیئت وزیران رسید.
پاساژ و بازارها
بازار بزرگ ساحلی آستارا با بیش از ۱۵۰۰ مغازه، یکی از مهمترین مراکز تجاری گیلان است. این بازار که از سال ۱۳۶۸ با نام «بساط یا تخته بازار» شروع به کار کرد، امروزه به مجموعهای از ۲۸ پاساژ و مجتمع تجاری با حدود ۲۵۰۰ مغازه تبدیل شده است. در این بازار میتوان انواع البسه، لوازم آرایشی، وسایل بازی کودکان و لوازم خانگی را با نازلترین قیمتها یافت.
ترابری
راهها
آستارا بر سر جاده ۴۹ (بخشی از بزرگراه ۸ آسیا) و جاده ۱۶ (آستارا-اردبیل) قرار گرفته است. این شهر از طریق جاده جنوبی به بندر انزلی و رشت، از طریق جاده شمالی به آستارای جمهوری آذربایجان و باکو و از طریق جاده غربی (گردنه حیران) به اردبیل و تبریز متصل میشود.
بندر
بندر آستارا نخستین بندر خصوصی و چندمنظوره کشور و پنجمین بندر فعال ترانزیتی شمال کشور است. این بندر در فروردین ۱۳۹۲ با حضور معاون اول رئیسجمهور وقت افتتاح شد و نقش مهمی در تجارت با کشورهای حاشیه دریای خزر ایفا میکند.
راهآهن
تکمیل طرح راهآهن قزوین-رشت-بندر انزلی-آستارا به عنوان یکی از قطعات کریدور شمال-جنوب، اهمیت استراتژیک زیادی دارد. با تکمیل این کریدور، بسیاری از کشورها ترجیح میدهند کالاهای ترانزیتی خود را از طریق ایران جابهجا کنند.
فرهنگ
آستارا برای سالیان متمادی رکورددار میزان جمعیت باسواد در کشور بوده است. مطابق آخرین آمار، این شهر با بیش از ۹۸٫۸ درصد، یکی از باسوادترین شهرهای ایران است.
کتابخانه عمومی
کتابخانه عمومی شماره یک آستارا (قرائتخانه سابق) که در سال ۱۳۰۳ تأسیس شده، یکی از قدیمیترین کتابخانههای کشور به شمار میرود.
سینما
آستارا دارای یک سینمای چهاربعدی در حاشیه سواحل دریا و یک سینمای پنجبعدی در ورودی شهر است. بزرگترین سالن آمفیتئاتر گیلان نیز با ظرفیت ۷۰۳ نفر در آستارا به بهرهبرداری رسیده است.
غذاهای معروف
- لونگی: معروفترین غذای محلی آستارا که در شب یلدا، نوروز و چهارشنبه سوری در بیشتر خانهها پخت میشود.
- چغرتما
- باستیرما
- بورانی پلو
روز ملی آستارا
۱۵ شهریور، سالروز تأسیس مدرسه حکیم نظامی (قدیمیترین مدرسه فعال در آستارا) در سال ۱۲۸۷ خورشیدی و همچنین اعلام ریشهکنی بیسوادی در این شهر در سال ۱۳۴۸، به عنوان روز ملی آستارا نامگذاری شده است.