نامگذاری
داستان نام اراک به قرنها پیش بازمیگردد. از سده دوم اسلامی، منطقه میان همدان، ری و اصفهان «عراق» نامیده میشد. برای تمایز این ناحیه از «عراق عرب»، آن را «عراق عجم» مینامیدند. «عَراق» در واقع شکل معرّب «اراک» است. خود شهر اراک اما عمری کوتاهتر دارد و به دوران قاجار بازمیگردد. در آن زمان، این شهر به دستور فتحعلیشاه قاجار ساخته شد و به افتخار او «قلعه سلطانآباد» نام گرفت. بعدها این نام به «سلطانآباد عراق» و سرانجام در سال ۱۳۱۶ خورشیدی به «اراک» تغییر یافت.
درباره ریشه واژه «اراک» نظرات گوناگونی وجود دارد. برخی آن را به معنای «پایتخت»، «باغستان» یا «نخلستان» میدانند. هرتسفلد، محقق آلمانی، شکل فارسی «اراک» را به معنای «سرزمین هموار» تفسیر کرده است. برخی دیگر نیز معتقدند که «اراک» برگرفته از «ایراک» است که خود معرب «ایرانک» یا «ایرانستان» بوده و به مرکز فلات ایران اشاره داشته است. حدود ۷۰۰ سال ادبیات فارسی تحت تأثیر تلفظ عربی قرار داشت و این تغییرات زبانی در نام این منطقه نیز نمود پیدا کرده است.
تاریخچه
پیش از ساخت شهر
پیش از آنکه اراک امروزی شکل بگیرد، در جای آن و اطرافش روستاهایی پراکنده وجود داشت. در جنوب شهر، روستاهای «قلعه» و «قلعهنو» و در غرب آن، روستای «حصار» قرار داشتند که برای ساخت شهر ویران شدند. در محل کنونی شهر نیز روستایی به نام «دستگرده» وجود داشت که تنها یادگارش قناتی به نام «قنات ده» است.
علت شکلگیری شهر
داستان شکلگیری اراک، داستان درگیری و صلح است. پیش از ساخت شهر، در این ناحیه هشت یا ده قلعه وجود داشت که ساکنانشان دائماً با یکدیگر درگیر بودند. یوسفخان گرجی (معروف به سپهدار عراق)، فرمانده نظامی منطقه، از این اوضاع به فتحعلیشاه قاجار گزارش داد و دستور ساخت شهری جدید را دریافت کرد.
دو طایفه قدرتمند منطقه، یعنی «خانهای فراهان» و «خانهای کزاز»، هر کدام تلاش میکردند شهر جدید در قلمرو آنها ساخته شود. اما یوسفخان با درایت تمام، محل کنونی را که مرز بین قلمرو این دو طایفه بود، برای ساخت شهر انتخاب کرد تا از بروز اختلافات بیشتر جلوگیری کند. یوسفخان که از شهرهای گرجستان و قفقاز الهام گرفته بود، شهری منظم و شطرنجی طراحی کرد که کوچههایش در فواصل معین یکدیگر را قطع میکردند و بازار در مرکز شهر قرار داشت.
شکل ساخت شهر
شهر اراک با نقشهای از پیش طراحی شده ساخته شد. ابتدا یک رشته قنات از جنوب به شمال حفر شد و آب آن به سه بخش برای ساکنان شرق، غرب و ارگ حکومتی تقسیم میشد. دیوارهای شهر به شکل مستطیلی به طول ۸۰۰ و عرض ۶۰۰ متر ساخته شد و دورتادور آن خندقی به عرض ۸ متر حفر کردند. چهار دروازه در چهار جهت شهر تعبیه شده بود. طراحی مستطیلی شهر به گونهای بود که جهت شهر به سمت قبله باشد تا خانهها در زمستان از نور خورشید بهره ببرند و در تابستان خنک بمانند.
شهر به ۴۸ قطعه مساوی (۶ قسمت در عرض و ۸ قسمت در طول) تقسیم شده بود و کوچههای میانی به بازار اختصاص یافت. در قسمت شمالی، ارگ حکومتی و سایر تأسیسات شهری مانند حمام، آبانبار، مسجد، مدرسه و سقاخانه ساخته شد. ساخت شهر حدود ۴ تا ۵ سال (بین سالهای ۱۲۲۷ تا ۱۲۳۱ قمری) طول کشید و هزینه آن بالغ بر ۲۰۰٬۰۰۰ تومان بود.
گسترش شهر
پس از اتمام ساخت، یوسفخان مردم روستاهای اطراف مانند کرهرود، سنجان و فیجان را به سکونت در شهر جدید تشویق کرد. با گذشت زمان و به ویژه از سال ۱۲۷۱ قمری، مهاجرانی از گلپایگان، خمین، بروجرد، کاشان، اصفهان، تبریز، قم و خوانسار به اراک آمدند و محلههای جدیدی مانند عباسآباد و منقآباد شکل گرفت. عبور راهآهن سراسری از شهر نیز به رشد سریع آن کمک شایانی کرد.
دوران مشروطه
در جریان جنبش مشروطه، اراک نقش فعالی ایفا کرد. بازاریان و صنعتگران شهر به رهبری روحانیون شیعه، به ویژه آقا نورالدین عراقی، به مبارزه با سرمایهداران خارجی پرداختند. آقا نورالدین نخستین انجمن ولایتی را تأسیس کرد و به دلیل نفوذش، آزادیخواهان اراک در دوران استبداد صغیر کمتر از دیگر نقاط مورد آزار قرار گرفتند.
دوران جنگ جهانی اول و دوم
تا سال ۱۲۷۱ قمری، اراک بیشتر جنبه نظامی داشت. اما از آن پس، به دلیل موقعیت مناسب در مسیر راههای تجاری، به تدریج به شهری صنعتی و اقتصادی تبدیل شد. با شروع جنگ جهانی اول، روسها و انگلیسیها شهر را اشغال کردند و اقتصاد آن سقوط کرد. در جنگ جهانی دوم نیز اراک به دلیل ایستگاه راهآهن مهمش، توسط متفقین اشغال شد. قحطی و گرانی به اوج خود رسید و در سال ۱۳۲۱ خورشیدی، شورشهای گستردهای در شهر رخ داد.
دوران انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ۸ ساله
نخستین حرکتهای انقلابی در اراک از میانه دهه ۱۳۵۰ آغاز شد. در محرم سال ۱۳۵۷، پس از سخنرانیهای احمد جنتی، مردم هر شب تظاهرات میکردند. در تاسوعای همان سال، درگیریها شدت گرفت و چهار نفر کشته شدند. با آغاز جنگ ایران و عراق، اراک به دلیل وجود صنایع مهم، ۷۷ بار بمباران شد و ۸۹۵ نفر جان خود را از دست دادند. شدیدترین حمله در ۵ مرداد ۱۳۶۵ رخ داد که بیش از ۱۰۰ شهید و ۵۰۰ مجروح بر جای گذاشت.
جغرافیا
تقسیمبندی کشوری
اراک در دوران قاجار به عنوان حکومتنشین ولایت عراق برگزیده شد. در دوره پهلوی، این شهر یکی از شهرستانهای استان شمال بود و سپس در استان یکم قرار گرفت. در سال ۱۳۲۶ خورشیدی با تشکیل استان مرکزی (به مرکزیت تهران)، اراک یکی از شهرهای این استان شد. سرانجام در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، مرکز استان مرکزی از تهران به اراک منتقل شد. اراک در سال ۱۳۹۲ به جمع کلانشهرهای ایران پیوست.
موقعیت جغرافیایی
اراک در مدار ۳۴ درجه و ۵ دقیقه و ۳۰ ثانیه شمالی و نصفالنهار ۴۹ درجه و ۴۱ دقیقه و ۳۰ ثانیه شرقی قرار دارد.
اقلیم
اراک دارای اقلیمی نیمهخشک و سرد با زمستانهای سرد و مرطوب و تابستانهای گرم و خشک است. کوههای اطراف، تالاب میقان و دشت فراهان بر آب و هوای آن تأثیر میگذارند. زمستانها طولانی (۴ تا ۶ ماه) و بهار و پاییز کوتاه هستند. میانگین بارندگی سالانه حدود ۳۳۷ میلیمتر است.
موقعیت طبیعی
شهر اراک از جنوب با کوههای سفیدخانی، نظمآباد و سرخ کوه و از غرب با کوه مودر احاطه شده است. تنها رودخانه شهر، قرهکهریز (رودخانه خشک) است که فصلی بوده و در تابستان خشک میشود. سرانه فضای سبز در اراک (۲۲٫۵۷ متر مربع به ازای هر نفر) بسیار بالاتر از میانگین کشوری (۷٫۵ متر مربع) است.
زمینشناسی و زمینلرزه
اراک در منطقهای کمخطر از نظر لرزهخیزی قرار دارد و احتمال وقوع زلزله بالای ۵ ریشتر در آن بسیار ضعیف است. این شهر بر روی دشتی آبرفتی در حوضه آبریز میقان واقع شده است.
مردمشناسی
جمعیت
جمعیت اراک از ۵۸٬۹۹۸ نفر در سال ۱۳۳۵ به ۵۲۰٬۹۴۴ نفر در سال ۱۳۹۵ رسیده است. این شهر پانزدهمین شهر پرجمعیت ایران است.
زبان
اراک شهری پارسیزبان است. پیش از ساخت شهر، مردم مناطق اطراف به گویشهای مختلفی مانند تاتی صحبت میکردند. با مهاجرت آنها به شهر، گویش جدیدی شکل گرفت که امروزه به دلیل نفوذ رسانهها، بیشتر مردم به فارسی کتابی یا تهرانی صحبت میکنند. با این حال، در مناطق حاشیهای مانند سنجان و کرهرود، هنوز لهجه قدیمی شنیده میشود.
دین و مذهب
بیشتر مردم اراک مسلمان و شیعه هستند. اقلیتهایی از مسیحیان (عمدتاً ارمنی) و بهائیان نیز در شهر زندگی میکنند. ارمنیان در یک سده گذشته به اراک مهاجرت کردند و کلیسای مسروپ مقدس و مدرسه شرف ارامنه را بنا نهادند. یهودیان نیز تا یک سده پیش جمعیت قابل توجهی داشتند، اما امروزه همگی از شهر مهاجرت کردهاند.
صنعت
اراک یکی از چهار قطب صنعتی ایران و به «پایتخت صنعتی ایران» شهرت دارد. این شهر از نظر تنوع محصولات صنعتی در رتبه اول و از نظر وجود صنایع مادر در رتبه دوم کشور قرار دارد. برخی از مهمترین صنایع اراک عبارتند از:
- ایرالکو: بزرگترین کارخانه تولید آلومینیوم کشور
- واگنپارس: بزرگترین کارخانه واگنسازی و لوکوموتیوسازی در خاورمیانه
- کمباینسازی ایران: بزرگترین تولیدکننده کمباین در خاورمیانه
- هپکو: بزرگترین تولیدکننده ماشینآلات ساختوساز در خاورمیانه
- ماشینسازی اراک: اولین صنعت سنگین ایران
- صنایع آذرآب: یکی از بزرگترین شرکتهای سازنده تجهیزات نفت و گاز در خاورمیانه
تبدیل اراک به قطب صنعتی از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد و در دوران جنگ ایران و عراق، این شهر به مهمترین تولیدکننده ماشینهای جنگی و تجهیزات نظامی تبدیل شد.
ساختار شهری
شهرداری
شهرداری اراک در سال ۱۲۹۸ خورشیدی تأسیس شد. این شهر دارای ۶ منطقه شهرداری است.
سلامت و بهداشت
اراک یکی از قطبهای درمان سرطان در غرب کشور است. با این حال، آلودگی هوا باعث شیوع بالای سرطان ریه و اماس در این شهر شده است. استان مرکزی در ابتلای مردان به سرطان رتبه اول و در زنان رتبه چهارم را دارد.
زیرساختهای اولیه
اراک از دیرباز دارای زیرساختهای مدرنی مانند برق، آب لولهکشی، گاز و تلفن بوده است. آب آشامیدنی شهر از سد کمالصالح تأمین میشود.
فضای سبز
اراک با ۱۰۰ پارک و ۹۰۰ هکتار فضای سبز، یکی از سرسبزترین شهرهای صنعتی ایران است.
مشکلات شهری
آلودگی هوا
هوای اراک یکی از آلودهترین هواهای کلانشهرهای ایران است. سهم صنایع در آلودگی هوا ۵۰٪ و سهم خودروها ۴۵٪ است. در سال ۱۳۹۱، ۱۸۵ روز هوای ناسالم ثبت شد. اعتراضات مردمی به آلودگی هوا در سال ۱۳۹۲ به مدت ۱۸ هفته ادامه داشت.
ترافیک
ترافیک یکی دیگر از مشکلات اراک است. به ازای هر چهار نفر، یک خودرو در شهر وجود دارد.
گرانی مسکن
اراک چهارمین شهر گران ایران در زمینه مسکن پس از تهران، اصفهان و کرج است.
فرهنگ
آداب و رسوم
فرهنگ مردم اراک تلفیقی از فرهنگهای مختلف است. از جمله مراسم سنتی میتوان به «جشن کوسه ناقلدی» و «چلهبری» اشاره کرد. عزاداری در اراک به صورت روضهخوانی، نوحهخوانی، هیئت مذهبی و تعزیه برگزار میشود.
سینما
اولین سینمای اراک در سال ۱۳۱۰ افتتاح شد. امروزه این شهر دارای سینماهای متعددی از جمله بزرگترین سینمای کشور (سینما استقلال با ظرفیت بیش از ۹۰۰ صندلی) است.
کتابخانه
نخستین کتابخانه عمومی اراک در سال ۱۳۲۲ قمری تأسیس شد. امروزه ۹ کتابخانه عمومی و ۷ کتابخانه مشارکتی در شهر فعال هستند.
گردشگری
آثار تاریخی
بیشتر آثار تاریخی اراک به دوره قاجار بازمیگردد:
- بازار اراک: یکی از نخستین بناهای شهر
- مدرسه سپهداری: همزمان با بازار ساخته شده و امام خمینی مدتی را در آن گذراند
- حمام چهارفصل: بزرگترین حمام ایران که به موزه مردمشناسی تبدیل شده است
- خانه حسنپور: بنایی درونگرا که به موزه صنایع دستی تبدیل شده است
- قلعه حاجوکیل: کارگاه بزرگ فرشبافی و کنسولگری سابق انگلیس
جاذبههای طبیعی و مذهبی
- تالاب میقان: زیستگاه مهم پرندگان مهاجر
- امامزاده محمدعابد: مربوط به دوره صفویه
- کلیسای مسروپ مقدس: کلیسای ارمنیان شهر
موزهها
اراک دارای موزههای متنوعی مانند موزه چهارفصل، موزه مفاخر، موزه سلطانآباد (هنرهای اسلامی)، موزه مردمشناسی، موزه صنایع دستی، موزه تنوع زیستی و موزه سنگ و گوهر است.
صنایع دستی
مهمترین صنعت دستی اراک، قالی است. قالی ساروق اراک به دلیل استحکام، نقشههای منحصربهفرد و نوع پشم استفاده شده، شهرت جهانی دارد. سایر صنایع دستی شامل گلیمبافی، جاجیمبافی، منبتکاری، سفالگری و قلمزنی میشود.
سوغات و غذاهای محلی
سوغات اراک شامل قالی، فتیر، ترخینه، باسلوق، کشمش سبز، صابون محلی، انگور و شیره انگور است. غذاهای محلی نیز عبارتند از تهتالی، آبگوشت کشک، آبگوشت دوغدار، آش جودوغ، آش خیار و پتله پلو.
ترابری
مسیرهای ارتباطی
اراک در مسیر ترانزیتی غرب و جنوب کشور قرار دارد و از طریق آزادراه ۵ به قم و تهران متصل میشود. فاصله اراک تا تهران ۲۷۴ کیلومتر، تا اصفهان ۲۲۹ کیلومتر و تا قم ۱۳۷ کیلومتر است.
فرودگاه
فرودگاه بینالمللی اراک در سال ۱۳۱۷ تأسیس شد و پس از توسعه باند، امکان پذیرش هواپیماهای ایرباس را دارد. این فرودگاه دارای پروازهای هفتگی به تهران، مشهد و عسلویه است.
راهآهن
اراک از دیرباز در مسیر راهآهن سراسری شمال به جنوب قرار داشته است. ایستگاه راهآهن اراک یکی از مهمترین ایستگاههای کشور است.
حمل و نقل شهری
اراک دارای ۲۵۰۰ دستگاه تاکسی، ۱۶۶ دستگاه اتوبوس و سه پایانه مسافربری است.
ورزش
تیم فوتبال آلومینیوم اراک در لیگ برتر ایران حضور دارد. تیم والیبال شهروند اراک و تیم بسکتبال نبوغ اراک نیز در لیگ برتر کشور فعالیت میکنند. اراک دارای ۱۰۳ باشگاه ورزشی و ۵ ورزشگاه بزرگ است.
شهرهای خواهرخوانده
اراک با شهرهای کرایووا (رومانی)، نواکشات (سنگال)، سمرقند (ازبکستان) و چانگچون (چین) خواهرخوانده است.