نام‌شناسی؛ از «اوهر» تا «ابهر»
واژه «ابهر» ریشه در زبان آذری دارد و از دو بخش «اَب» (آب) و «هر» (آسیا کردن یا خورد کردن) تشکیل شده است که در مجموع به معنای «آب آسیاب» می‌باشد. این نام‌گذاری تصویری زنده از گذشته این شهر را در ذهن تداعی می‌کند؛ جایی که رودخانه ابهررود از میان شهر می‌گذشت و چرخ صدها آسیاب آبی را به گردش درمی‌آورد.
یاقوت حموی، جغرافی‌دان نامدار قرن هفتم هجری، در کتاب «معجم البلدان» می‌نویسد که ایرانیان این شهر را «اَوهَر» تلفظ می‌کنند و برخی بر این باورند که این واژه ترکیبی از «آب» و «هر» (آسیاب) است. زکریای قزوینی نیز در «آثارالبلاد و اخبارالعباد» از فراوانی آسیاب‌های آبی ابهر شگفت‌زده می‌شود و می‌گوید: «در ابهر به هر طرف که نگاه کنی، آسیاب‌ها را می‌بینی که با آب می‌چرخند و بیشتر میوه‌های ابهر مانند انگور، گردو و گلابی، از همین آب‌ها تأمین می‌شود.»
تاریخ؛ سفری به اعماق زمان
پیش از اسلام
نخستین نشانه‌های تمدن در ابهر به «قلعه تپه» بازمی‌گردد، محوطه‌ای باستانی در کنار رودخانه ابهررود که از اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد مسکونی بوده است. کاوش‌های انجام‌شده در این تپه، آثاری از عصر مفرغ، عصر آهن و دوره‌های اشکانی و اسلامی را نمایان ساخته و نشان‌دهنده فرهنگ غنی ماوراءقفقاز یا کورا-ارس است.
شهر ابهر در دوره پادشاهی شاپور دوم ساسانی بنیان نهاده شد. در آن زمان، این منطقه تحت تسلط خاندان مهران، یکی از هفت خاندان مهم حکومت‌گر ایران در عصر ساسانی، قرار داشت. چهره‌های نامداری چون بهرام چوبین و سیاوش رازی از این خاندان برخاسته‌اند.
پس از اسلام
فتح ابهر به دست مسلمانان در سال ۲۴ هجری و در زمان خلافت عثمان بن عفان انجام شد. پس از اسلام، این منطقه فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشت؛ از قلمرو دیلمیان و آل مسافر گرفته تا حمله غزنویان و سپس ایلخانان.
در دوره ایلخانان و با انتخاب سلطانیه در نزدیکی ابهر به عنوان پایتخت، اهمیت ارتباطی این منطقه افزایش یافت و بر آبادانی آن افزوده شد. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، در دوره صفوی از ابهر به عنوان شهری با ۲۵۰۰ خانه و باغچه یاد کرده است. در دوره قاجار نیز ابهر به عنوان «بلوک معتبر از ولایت خمسه» با باغات فراوان و آب‌های جاری توصیف شده است.
جغرافیا و اقلیم
ابهر در منطقه‌ای کوهپایه‌ای با ارتفاع ۱۵۴۰ متر از سطح دریا واقع شده است. این شهر از شمال به طارم، از جنوب به استان همدان، از غرب به خدابنده و زنجان و از شرق به تاکستان محدود می‌شود.
بر اساس طبقه‌بندی اقلیمی دومارتن، اقلیم ابهر نیمه‌خشک و سرد است. زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل از ویژگی‌های این شهر است و بیشترین بارندگی در فصول زمستان و بهار رخ می‌دهد. میانگین دمای سالانه ۱۰٫۳ درجه سانتی‌گراد و میزان بارش سالانه ۵۲۷ میلی‌متر است.
رودخانه ابهررود، مهم‌ترین شریان حیاتی منطقه، از شرق زنجان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از شهرهای صائین‌قلعه، سلطانیه، خرمدره و ابهر، وارد دشت تاکستان می‌شود. سد کینه‌ورس بر روی شاخه فرعی این رودخانه ساخته شده است.
مردم‌شناسی
زبان
امروزه زبان مردم ابهر، ترکی آذربایجانی با لهجه ابهری است و بسیاری از مردم به دو زبان ترکی و فارسی مسلط هستند. پیش از گسترش زبان ترکی، مردم این منطقه به فارسی سخن می‌گفتند. حمدالله مستوفی در کتاب «نزهةالقلوب» (تألیف در ۷۴۰ قمری) زبان زنجان، ابهر، مراغه و تالش گشتاسبی را «پهلوی» ذکر کرده است.
شهر ابهر در ناحیه‌ای انتقالی میان مناطق ترک‌زبان زنجان و مناطق فارسی‌زبان قزوین قرار دارد و از این‌رو، نمونه‌ای جالب از تماس زبانی میان ترکی آذری و فارسی به شمار می‌آید. در دهه‌های اخیر، فارسی جایگاه مهمی در حوزه‌های رسمی و آموزشی یافته است، اما ترکی آذری همچنان در محیط‌های خانوادگی و محلی نقش پررنگی دارد.
مذهب
پیش از اسلام، مردم ابهر پیرو دین زرتشتی بودند. پس از فتح اسلامی، به تدریج اسلام در این منطقه گسترش یافت. حمدالله مستوفی در قرن هشتم قمری، مردم ابهر را شافعی معرفی می‌کند، اما امروزه اکثر مردم این شهر پیرو مذهب شیعه دوازده امامی هستند.
جاذبه‌های دیدنی
از مهم‌ترین آثار تاریخی ابهر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بقعه امامزاده اسماعیل در منطقه شناط
- بقعه امامزاده زیدالکبیر در شرق شهر
- آرامگاه پیر احمد زهرنوش در جنوب غربی شهر
- بازار بزرگ سنتی ابهر با معماری تلفیقی اصیل ایرانی و مدرن
روستاهای شهرستان ابهر
بر اساس دادههای ایرانگاه، در شهرستان ابهر ۱۱۶ آبادی در ۸ دهستان و ۲ بخش ثبت شده است که ۹۹ آبادی از آن‌ها دارای جمعیت ساکن هستند و مجموع جمعیت روستایی ثبت‌شده‌ی آن‌ها ۵۴٬۷۸۷ نفر است. فهرست کامل را در صفحه‌ی روستاهای شهرستان ابهر ببینید.
دهستان‌های شهرستان ابهر
- دهستان حومه — بخش مرکزی، ۲۲ آبادی، ۱۲٬۴۷۳ نفر جمعیت
- دهستان صایین قلعه — بخش مرکزی، ۱۳ آبادی، ۱۲٬۰۴۸ نفر جمعیت
- دهستان سنبل آباد — بخش سلطانیه، ۱۱ آبادی، ۷٬۹۲۲ نفر جمعیت
- دهستان سلطانیه — بخش سلطانیه، ۲۳ آبادی، ۷٬۸۴۷ نفر جمعیت
- دهستان گوزل دره — بخش سلطانیه، ۱۰ آبادی، ۴٬۹۵۹ نفر جمعیت
- دهستان دولت آباد — بخش مرکزی، ۱۳ آبادی، ۴٬۱۲۴ نفر جمعیت
- دهستان ابهررود — بخش مرکزی، ۱۲ آبادی، ۴٬۰۵۹ نفر جمعیت
- دهستان درسجین — بخش مرکزی، ۱۲ آبادی، ۱٬۳۵۵ نفر جمعیت
پرجمعیت‌ترین روستاهای شهرستان ابهر
- روستای شریف‌آباد — دهستان حومه، ۵٬۶۸۶ نفر
- روستای ویر — دهستان سنبل آباد، ۲٬۹۲۴ نفر
- روستای قروه — دهستان حومه، ۲٬۸۱۸ نفر
- روستای خیراباد — دهستان سلطانیه، ۲٬۶۱۷ نفر
- روستای عمیداباد — دهستان صایین قلعه، ۲٬۴۸۲ نفر
- روستای الگزیر — دهستان صایین قلعه، ۲٬۰۹۵ نفر
- روستای نورین — دهستان حومه، ۲٬۰۸۸ نفر
- روستای پیرزاغه — دهستان صایین قلعه، ۱٬۸۹۵ نفر
- روستای گوزلدره سفلی — دهستان گوزل دره، ۱٬۶۰۴ نفر
- روستای بویین — دهستان سنبل آباد، ۱٬۲۲۶ نفر
بانک‌ها و شعب بانکی ابهر
بر اساس دادههای ایرانگاه، ۴۱ شعبه از ۱۲ بانک در شهرستان ابهر فعال است که ۸ شعبه از آن‌ها دارای خودپرداز هستند. پرشعبه‌ترین بانک‌های ابهر بانک ملی ایران با ۹ شعبه، بانک کشاورزی با ۵ شعبه و بانک صادرات ایران با ۵ شعبه هستند.
فهرست شعب بانک‌ها در ابهر
- شعب بانک ملی ایران در ابهر — ۹ شعبه، ۸ شعبه دارای خودپرداز
- شعب بانک کشاورزی در ابهر — ۵ شعبه
- شعب بانک صادرات ایران در ابهر — ۵ شعبه
- شعب بانک سپه در ابهر — ۵ شعبه
- شعب بانک قرض‌الحسنه مهر ایران در ابهر — ۴ شعبه
- شعب بانک تجارت در ابهر — ۴ شعبه
- شعب بانک مسکن در ابهر — ۳ شعبه
- شعب بانک رفاه کارگران در ابهر — ۲ شعبه
- شعب بانک اقتصاد نوین در ابهر — ۱ شعبه
- شعب بانک پارسیان در ابهر — ۱ شعبه
- شعب پست بانک ایران در ابهر — ۱ شعبه
- شعب بانک توسعه تعاون در ابهر — ۱ شعبه
بیمارستان‌های ابهر
در ایرانگاه ۳ بیمارستان از شهرستان ابهر ثبت شده است که مجموعاً ۳۸۶ تخت فعال دارند.
- بیمارستان الغدیر ابهر — عمومی، ۲۲۴ تخت فعال
- بیمارستان امدادی ابهر — عمومی، ۹۶ تخت فعال
- بیمارستان سردار شهید قاسم سلیمانی — عمومی، ۶۶ تخت فعال
نظرهای مخاطبان دربارهٔ ابهر
هنوز نظری ثبت نشده است. اگر دربارهٔ این صفحه چیزی می‌دانید — یک اصلاح، یک تجربه یا نکته‌ای محلی — اولین نفر باشید.
نوشتن نظر